GENEL BİLGİLER
Yüzölçümü: 25.066 km² Rakım: 1853
Nüfus: 848.201 (1990) (merkez: 362.000)
İlçeleri Erzurum (merkez) Aşkale, Çat, Hınıs, Horasan, Ilıca, İspir,
Karaçoban, Karayazı, Köprüköy, Narman, Oltu, Olur, Pasinler,
Pazaryolu, Şenkaya, Tekman, Tortum, Uzundere. ayrıntılar ilçelerimiz
sayfasında. Dünyanın 2000 metrelik plato üzerinde kurulu 200bini
aşkın sayılı şehirlerinden olan Erzurum'un yerleşim birimlerinin
%61'i yüksek kesimlerde yer almaktadır. Genel nüfusun %55'i
erkek,%45'i ise kadındır. İlin kapladığı alan 25066 Km2, nüfus
yoğunluğu ise 35'tir. Merkez dahil 19 ilçesi bulunmaktadır. Erzurum
"Azzi", "Erzen" (Darı), "Arze" ve bilhassa Müslüman Arapların "Erzenu'r
Rûm" (Erzen-i Rum) ismiyle anılan aynı bölgedeki eski ve tarihi bir
şehirden gelir. Türkler Erzurum adını vermişlerdir. Trafik plaka
numarası 25' tir.
TARİHÇE
Doğu Anadolu' nun en büyük ili olan Erzurum' un, bazıları M.Ö 4900
yıllarına kadar tarihledirilen bulgulara göre, tarihin ilk
dönemlerinde beri bir yerleşme bölgesi olduğu anlaşılmaktadır.
Erzurum' u da içine alan bu bölge tarih boyunca Huriler, urartular,
kimmerler, İskitler, Medler, Persler, Partlar, Romalılar,
Bizanslılar, Sasaniler, Araplar, Selçuklular, Moğollar, İlhanlılar
ve safaviler gibi çok çeşitli kavim ve milletler tarafında zapt ve
idare edilmiştir.
Tarihin ilk dönemlerinden bu yana Huriler, Araplar, Selçuklular,
Moğollar, İlhanlılar ve Safaviler gibi birçok uygarlığı barındırmış
olan Erzurum, civarındaki verimli ovalar ve üzerinden geçen Ipek Y
olu ile bölgenin tarih boyunca yerleşme alanı olarak seçilmesinde
önemli rol oynamıştır. Atatürk'ün milli birlik ve bağımsızlık
hareketinin temellerini attığı Kongre'yi Erzurum'da toplaması,
kentin cumhuriyet tarihinde oynadığı önemli rolü vurgulamaktadır.
Jeolojik yapısından dolayı Ilıca, Hasankale ve Soğukçermik gibi
birçok kaplıcayı barındıran Erzurum ilimizin önemli tarihi eserleri
arasında Çifte Minareli Medrese, Üç Kümbetler, Içkale, Saat Kulesi
ve Ulu Camii yer almaktadır.
ÖNEMLİ YERLER
Fidanlık, Uzunoluk ve Horasan Fidanlığı Orman İçi Dinlenme Yerleri,
Ilıca Kaplıcası, Dumlu Ilıcası, Pasinler Çermiği ve Madensuyu,
Tortum Çağlayanı, Erzurum, Aşkale, Cinis, Pırtın, Hınıs, Toprakkale,
Kalecik, İspir, Oltu, Avnik, Bardız (Gaziler), Tortum, Ağca, Azort,
Üngüzel, Hasankale ve Van Kaleleri, Kotarus (Citharizon) Kenti ve
Kilisesi, Erzurum, Hınıs ve Pasinler Ulucamileri, Hatuniye Medresesi
olarak da bilinen Çifte Minareli Medrese ile Yakutiye, Ahmediye,
Kurşunlu, Pervizoğlu, Şeyhler ve Kadıoğlu Medreseleri, Erzurum ve
İspir Kale Mescitleri, Tepsi Minare (Saat Kulesi), Lala Paşa, Murad
Paşa, Gülcü Kapısı (Ali Ağa), Boyahane, Caferiye, Kurşunlu (Feyziye),
Pervizoğlu, Derviş Ağa, Gümrük, Bakırcı, Narmanlı, İbrahim Paşa,
Şeyhler, Cennetzade, Topal Çavuş, Çarşı (Tuğrul Şah), Arslan Paşa,
Sivaslı, Süleyman Han ve Bardız Camileri, Emir Saltuk (Melik Gazi),
Karanlık, Gümüşlü, Cimcime Sultan, Rabia Hatun, Mehdi Abbas (Emir
Şeyh), Evreni, Söylemez Ana, Söylemez Baba, Mısri Zinnun, Ferruh
Hatun, Gülperi Hatun Kümbetleri, Taşhan (Rüstem Paşa) Kervansarayı,
Gümrük, Cennetzade, Kamburoğlu ve Hacı Bekir Hanları, Boyahane, Lala
Paşa, Kırk Çeşme, Murad Paşa ve Saray Hamamları, Çobandede, Derviş
Ağa ve Küpeli Köprüleri, Erzurum Arkeoloji, Çifte Minareli Medrese
ve Erzurum Kongresi Müzeleri.
ÇİFTE MİNARELİ MEDRESE
Tebrizkapı semti'ndeki bu şaheserin ismi, çeşitli kaynaklarda Hand
Hatun, Hande Hatun, Eski Medrese olarakta geçmektedir.Çifte Minareli
Medrese'nin İlhanlı Hükümdarı Keyhato'nun karısı Hand Hatun
tarafından 13.yüzyılın son çeyreği ile 14.yüzyılın ilk on yılları
arasında, Yakutiye Medresesinden önce yaptırıldığı tahmin
edilmektedir.Minarelerindeki muhteşem çinileri ve duvarlarındaki
çeşitli taş kabartmalarıyla günümüze kadar ulaşan tarihi medrese,
şimdilerde Yakutiye Belediyesi'ne devredilmiştir.
LALAPAŞA CAMİİ
Erzurum'daki sayılı Osmanlı eserlerinden olan Lalapaşa Cami'ni ünlü
Mimar Sinan'ın Beylerbeyi Lala Mustafapaşa adına 1562 yılında
yaptığı söylenmektedir.
YAKUTİYE MEDRESESi
Cumhuriyet caddesi üzerinde bulunan ve ilhanlılar döneminden kalan
Yakutiye Medresesi 1310 yılında Sultan Gazan ve Horasanlı Bulga
Hatun'un yardımlarıyla Hoca Cemaleddin Yakut tarafından
yaptırılmıştır.
SAAT KULESİ
İç Kale Mescidi'ne minare olarak yaptırılan Saat Kulesi, Tepsi
Minare veya Kule diye adlandırılmaktadır.Şehre hakim bir tepe
üzerinde kurulu bulunan Erzurum Kalesi'nin surlarındaki Saat Kulesi,
her taraftan çok rahatlıkla görülebilmektedir.Yaklaşık 21 metre
yuksekliğindeki kulenin birde saat yerleştirilmiş ahşap bölümü
bulunmaktadır.Ne yazık ki, orjinal saat sökülerek götürülmüş, bu
arada bazı kitabelerde tahrip edilmiştir.1102 yılında yaptırıldığı
kesin blli olan Saat Kulasi'nin mevcut kitabelerinde şu yazılar
okunmaktadır:
"-İkbal dininin ışığı, İslamın Kutbu, devletin yardımcısı, milletin
zahiri, meliklerin arkası ve emirlerin güneşi Ebül Muzaffer Gazi
İnanç Biygu Tuğrul içindir."
ÜÇ KÜMBETLER
Saltukoğulları devrinden kalan bu eserlerin iki önemli özelliği
vardır. Birincisi, bu eserlerin Anadolu'da yapılmış ilk eserlerden
(belki de ilki) olmasıdır.İkinci önemli özelliği ise üç eserinde
birbirinden farklı mimari yapıya sahip olmalarıdır.Büyük olan Emir
Saltuk Kümbeti'nin mimari açıdan dünya üzerinde bir benzeri daha
yoktur.
Emir Saltuk Kumbeti'nin 13.yüzyıl sonu veya 14.yüzyıl başlarında
yaptırıldığı tahmin edilmektedir.Diğer iki kümbetin ise kimler
tarafından ne zaman yaptırıldığı tespit edilememiştir.
Bu kümbetlerin dışında Erzurum'un çeşitli semtlerinde Karanlık,
Gümüşlü, Cimcime Sultan ve Rabia Hatun kümbetleride bulunmaktadır.
RÜSTEMPAŞA BEDESTENİ (TAŞHAN)
Mumtazam kesme taştan yapılmış olan Rüstem Paşa Bedesteni, iki
katlıdır.Kanunu Sultan Süleyman'ın Sadrazamı Rüstempaşa tarafından
yaptırılmış olan bedesten 1970 yılında restore edilmiştir.Menderes
Caddesi üzerinde bulunan ve halk arasında Taşhan diye adlandırılan
bedestenin üst katlarında Oltu taşı işlemecileri faaliyet
göstermektedir.Alt katlarında ise, çeşitli iş yerleri
bulunmaktadır.Erzurum'da Rüstempaşa Bedesteni'nin dışında Gümrük
Hanı, Cennetzede Hanı, Kamburoğlu Hanı, Hacı Bekir Hanı
bulunmaktadır.
AZİZİYE ANITI
Erzurum'un 10 km
kuzeydoğusunda Top dağında, Aziziye Tabyası önündedir. 1877' de
Ruslara karşı yapılan savaşın anısına 1952 de dikilmiştir. Anitta
Aziziye şehitlerinin anisini canlandıran kabartmalar vardır. Bu
anıtın arkasında 1877 Rus savasında bir erkek gibi savaşan Türk
kadını Nene Hatun'un mezarı bulunur.
CAMİİ VE TÜRBELER
Erzurum, yenisiyle, eskisiyle bir camiler ve türbeler şehridir.Hemen
her sentte birkaç camie, ya da türbeye rastlamak mümkün.
Kentin en büyuk camisi Cumhuriyet Caddesi üzerindeki Ulucami'dir.1179
yılında Saltuklu Hükümdarı Nasrettin Muhammed tarafındanj
yaptırıldığı sanılan cami, 1629, 1787, 1860 ve 1965 yıllarında
onarımdan geçmiştir.
Erzurum'daki diğer tarihi camiler şöyle sıralanır:
Muratpaşa Camii (1573)
Gürcükapı Camii (1608)
Boyahane Camii (1621)
Caferiye camii (1645)
Kurşunluoğlu Camii (1700)
Pervizoğlu Camii (1716)
Dervişağa camii (1717)
Gümrük Camii (1718)
Bakırcı Camii (1720)
Narmanlı Camii (1738)
İbrahimpaşa Camii (1748)
Şeyhler Camii (1771)
Cennetzade Camii (1785)
Camilerin dışında Erzurum'un Türbe mevkiinde Abdurrahman Gazi,
Tebrizkapı Semti'nde Ebe İshak, Taşmağazalar'da Habip Baba, Tuzcu
Köy'ünde Hacı Haşıl türbeleri ziyaret edilebilir
