Erzurum’
da ramazan ayı çok önemlidir. Daha ramazan ayı girmeden büyük bir
hassasiyetle evler temizlenir. Kilerlerde ramazan hazırlığı olarak keşkah
denleri, kurutulmuş meyveler, pastırmalar, çaşırlar, turşular hazırlanır.
Yani evin birçok ihtiyacı karşılanırken ramazanda Allah’ a ibadet
edilirken en güzel yemekler yapılarak bir çok insanda bundan
faydalandırılır. Fakir ve yoksullar gözetilir, ihtiyaçlılara erzak takviye
edilir. Erzurum da ramazan gezmeleri çok meşhurdur. Hısım akraba veya dost
ve yarenler birbirlerine habersiz iftar yemeğine giderler. Onun için iftar
sofraları vazgeçilmez bir mükemmellik taşır. Kadayıf dolması, ayran aşı,
kıyma, ve yanında daha nice yemekler Erzurum ramazan sofrasının baş
misafirleridir. İftar sonrası teravi namazı kılındıktan sonra sahura kadar
ramazan sohbetleri devam eder. Bunlar hane odalarında kadınlar tarafından
kahvelerde erkekler tarafından yapılırken gençler de seyirlik oyunlarla
teraviden sonra eğlenirler. Bunlar ramazan ayı boyunca vazgeçilmez
eğlencelerdir. Erzurum’ lular ramazan ibadetleri yanında kültürel
değerlerini de gerçekleştirerek ananelerinin vazgeçilmezliğini ortaya
koymuşlardır. Bu etkinlikler içinde bir dizi seyirlik oyunlar devam
ederken öğlen namazı öncesi hatimler okunur. Mevlitler ve sohbetler tertip
edilir. Erzurum’ da özellikle ramazan ayında fakirlerin gözetilmesi,
yedirilip içirilmesi sosyal dayanışmanın en güzel örneğidir. Ramazan
yarılanınca yani bayrama 15 gün kalınca bayram hazırlığı başlar. Evin
tepeden tırnağa temizliği, alışverişi, mutfağı vb. hazırlığı başlar.
Nişanlı delikanlılar zaten ramazanın ilk gününde iftarlık gönderdikleri
gibi şimdide bayramlık hediye gönderme telaşındadırlar. Arefe yaklaşınca
çarşılar hareketlenir, tezgahlar kurulur bayram alış verişi başlar. Arefe
kültürü dünyada sadece Erzurum’ da vardır. Çocuklara şeker, fındık, fıstık
vb. şeyler yanında bayram harçlığı ve giyecek de verilir. Bayram akşamı
bütün alışverişler bittikten sonra erkekler önce berbere sonrada hamama
giderek alışveriş ve temizlik problemini bitirerek kendilerinin bayrama
hazırlarlar. Burada çok ince bir noktaya dikkat çekmek gerekir, belki
gözden kaçmıştır ama berber ve hamamda çalışanlar ne arefe'den ne de
bayramdan nasiplenirler dolayısıyla bu evlerde bayram ziyaretleri ikinci
gün gerçekleştirilir.
Halk
bunların kusuruna bakmaz ve bayram ziyaretini ikinci gün yapar. Kültürel
değerlerine sahip çıkmada dünyada eşi benzeri olmayan Erzurum halkının her
kitlesinin ayrı bir fedakarlıkla ayrı bir konumda olmalarını unutmamak
gerekir. Bunun adı done’ dir. Done; lâtince bir kelime olup eşine çok az
rastlanan kültürel etkinlik olarak bilinir. Bayram namazı kılındıktan
sonra bazen cami çıkışında bazen de bir müsafaha şekli olan el öpme ve
kucaklaşmadan sonra mezarlığa gidilerek ecdat yad edilir. Daha sonra yas
evleri yani cenaze evlerinin yası paylaşılmak için onların yanında olunur
ve hastalar ziyaret edilerek büyükten küçüğe bayramlaşılır. Dinimizin
emrettiği sılayı rahim ananelerle birleştirilerek yerine getirilmiş olur,
buda bir done örneğidir. Böylece üç günlük bayram sona ermiş olur.
